Saturday, August 17, 2013

Richie McCaffery - Swartbord by St. Cuthbert


Richie McCaffery (1986 - )

In die kryt-geut onder die swartbord
is lesse afgestof en lank reeds vergete.

Die onderwyser kras nogeens voort
en krap op die donker tabula rasa

die waarhede tot dusver oor God en rekene
met die uitwisbare wit van skulpfossiele.


(Vertaal deur Johann de Lange)

Richie McCaffery - Aankoms


Richie McCaffery (1986 - )

Toe my ma arriveer
wou niemand vir haar teken nie,
buite gelos soos ’n pakkie
op ’n vreemdeling se drumpel.

Geboorte-bondel, ongewenste aflewering,
toegedraai in ’n linnesak
gestempel Tate & Lyle Sugar
sewe pond te swaar.

Geen roerbeeld nie, net reënwolke,
haar lippe saffierblou,
verkrimpte longe soos aarbeie
vol longontsteking.


(Vertaal deur Johann de Lange)

Sunday, August 11, 2013

Huldeblyk: Wilma Stockenström 80


Wilma Stockenström, 80 (Foto deur Liesl Jobson)

Wilma Stockenström is vandag 80. Gebore 7 Augustus 1933 op Napier, Wes-Kaap.

As dit nie vir die skerp oog van Dirk Opperman was nie, het die Afrikaanse letterkunde & poësieliefhebbers straks nie die ontplooiing van ‘n merkwaardige stem die afgelope 44 jaar meegemaak nie. Want Wilma Stockenström was in die eerste plek aktrise toe sy in 1970 Vir die bysiende leser by Rijger uitgewers gepubliseer het. Die bundel kon maklik vergete geraak het soos so dikwels gebeur met die publikasies van klein uitgewerye. Dirk Opperman het dit egter onder oë gekry & H&R oorreed om die regte & die voorraad van die bundel oor te neem.

Wat volg, het alle verwagtings oortref. In die daaropvolgende dekades skryf sy agt digbundels, vyf romans & etlike dramatekste (waarvan net een gepubliseer is), & wen elke belangrike literêre prys. Saam met Henriëtte Grove is sy die enigste vroueskrywer wat die Hertzog-prys in twee genres ontvang het, in 1977 vir haar digbundel, Van vergetelheid en van glans, & in 1991 vir haar roman, Abjater wat so lag.

Ná die verruklike Van vergetelheid en van glans waarmee sy haar reputasie as digter om mee rekening te hou, gevestig het, publiseer sy Monsterverse in 1984, myns insiens ’n bundel wat saam met N.P. van Wyk Louw se Tristia, en Opperman se Komas uit ’n bamboesstok as een van die grootste digbundels in Afrikaans beskou kan word.

Ek noem Van Wyk Louw spesifiek omdat hy saam met Peter Blum die grootste invloed op die poësie van Stockenström gehad het. By beide is die gedig ingebed in die historiese, & word taal voorop gestel. Waar Louw veelal die Europese geskiedenis gemyn het, het Stockenström haar visier van meet af aan op Afrika gerig & onvergeetlike verse soos “By L’Agulhas ’n wandeling”, “Die skedel lag al huil die gesig”, “Glansspreeubekentenis”, “Die eland”, “Kraak die aardbol langs ’n naat”, & “Die komeet besoek die Kaap van verkragting” geskryf.

So wyd is die worp wat sy met haar verse gooi dat dit haas onmoontlik is om in die bestek van hierdie kort huldeblyk vir die leser ’n kortbegrip van die omvang en diepte van haar oeuvre te gee. 

As prosaskrywer het sy haar merk gemaak met Die kremetartekspedisie, 'n meesterlike teks in poëtiese taal wat deur J.M. Coetzee in Engels vertaal is as Expedition to the baobab tree. Die roman is daarna in etlike ander tale vertaal, onder meer in Nederlands, Frans, Hebreeus, Duits, Italiaans & Sweeds. In 1998 ontvang sy die gesogte Grinzane Cavour Prys vir die Italiaanse vertaling.

Benewens verhoogwerk het sy ook in rolprente vir TV en die groot doek opgetree, onder meer Die besoeker (Athol Fugard se drama oor die lewe van Eugène N. Marais) waarvoor sy Rapport-Oscar ontvang het, Verspeelde lente, & Promised Land (2002), gebaseer op die roman van Karel Schoeman.

Hoewel Stockenström van meet af aan gedigte geskryf het wat intens gemoeid is met die voorgeskiedenis & geskiedenis van hierdie kontinent, met sy politiek, mites &  folklore, was haar fokus tegelykertyd áltyd die menslike kondisie. 

In die hande van Stockenström is die mens in sy grootsheid en sotterny uitgebeeld. Enersyds as 'n "behaarde buis glorie en smet", as "opgefokte saad", uitgelewer aan 'n onverskillige kosmos, onmenslik teenoor medemens, vol selfbedrog & hubris, immer in die skadu van die altyd teenwoordige dood. Stockenström het 'n unieke idiosinkratiese siening van die dood: sy is opstandig, spottend, ironies, selde nederig.

Die mens is andersyds ook skepper, voortbringer van beskawings wat opglans & vergaan, wat met taal as medium soos die primitiewe rotskunstenaar in "Die eland" met ’n “klein klein handjie” kan uitreik & merkies kan maak, ín teen die ewigheid, woorde om te sê: Ek was hier. Die mens bewus van sy onvolmaaktheid & sterflikheid, sy onmerkwaardigheid, maar ook van die skoonheid van die skepping, & die wonder van eenmaal te kon gewees het, eenmaal deel te kon gehad het aan die Al.

Pas, na 'n stilte van veertien jaar verskyn daar weer ’n digbundel van Stockenström getiteld Hierdie mens, & waar die fokus in haar oeuvre vroeër op die menslike kondisie in die breë geval het, verskuif dit met hierdie bundel na die digter, die spreker van die verse, broos, in ’n immer krimpende wêreld, maar steeds opstandig,  & op die trant van "Die skedel lag al huil die gesig" steeds satiries in die aangesig van die naderende dood: 

Nee, my ou suikerpot, my skuimpie, my Lyle’s Golden Syrup,
die lewe is nie net soet nie, die suur kom etsend by,
die bitter is soos heksverdriet, van lag maak dit broek nat,
want die dood is massavermaak en denke ’n mank stut.
Verwag jy skommelsakke gaan heuningsing in die hemel?
Die nag se hande hang langs sy sye, dooie voëls, en die dag,
nee, dié hardloop weg, huilskreeuend soos ’n hondsdolle.
Helikopters stotter deur die wind se gedrae musiek,
sterf weg soos beletseltekens van klank in lug geskryf.
Halflyf hang die struike oor die mure, o so moeg van leun.
Verstaan jy, marsepein, my stokkielekker, my bokdrolletjie?
Dit is doodgaanseisoen en die swaels sit op weggaan se drade. 


[Hoor hierso, 16]

Dit was & is my voorreg om die afgelope 37 jaar nie net die ontwikkeling van ’n merkwaardige skrywerskap mee te kon maak nie, maar ook om Wilma Stockenström as lojale vriend te kan tel, as diereliefhebber, & veelal as mens met deernis vir die slagoffers van die lewe. 

'n Gelukkige, geseënde tagtigste, Wilma, & (uit pure selfsug) mag daar nog vele meer wees.
Die vrug
Wilma Stockenström 

Onbewus van baan, van wenteling,
swel met die aarde se draai
soetjies en seker die vrug

en hang tussen rypheid en val,
lieflike liggaam van verrotting,
sy ewigheid met vrug voleindigend.
Skakels
Mens se grootsheid, sotterny uitgebeeld (Die Burger)
Al 43 jaar ’n merkwaardige skrywerstem (Beeld)
Wilma Stockenström - Poetry International
Wilhelmina Johanna (Wilma) Stockenström, SA author, poet and actress is born | South African History
Sanlam ATKV LitNet Afrikaanse Album. Wilma Stockenström (1933 - )
Wilma Stockenström - Wikipedia (Ndl)
NB Publishers | Our Authors | Wilma Stockenström


Dawid Minnaar lees voor uit Wilma Stockenstrom se 
"Skoelapperheuwel, skoelappervrou" (YouTube)

Poësie

1970: Vir die bysiende leser
1973: Spieël van water
1976: Van vergetelheid en van glans
1984: Monsterverse
1988: Die heengaanrefrein
1994: Aan die Kaap geskryf
1999: Spesmase
2007: Stomme aarde: 'n keur
2007: The wisdom of water (Engelse vertalings deur Johann de Lange)
2013: Hierdie mens

Prosa

1976: Uitdraai
1979: Eers Linkie dan Johanna
1981: Die kremetartekspedisie
1987: Kaapse rekwisiete
1991: Abjater wat so lag

Drama

1971: Dawid die dik dom kat: ’n kindertoneelstuk (versprei deur Dalro, c.1971)
1971: Trippens se patatta (versprei deur Dalro, c.1971)
1978: Laaste middagmaal (geskryf in 1966, gepubliseer in 1978)

Toekennings

1977: die Hertzog Prys vir Poësie vir Van vergetelheid en van glans
1984: die CNA, Louis Luyt en die Ou Mutual Pryse vir Monsterverse
1988: die Grinzanc Cavour Prys vir Spedizione al Baobab (Italiaanse weergawe van Die kremetartekspedisie)
1991: die WA Hofmeyr en Hertzog Pryse vir Abjater wat so lag
2007: Afrikaans Onbeperk prys vir Lewensbydrae tot Afrikaans



(c) Johann de Lange


Thursday, August 1, 2013

Die huwelik van woord & beeld. 26. Die voyeur (Johan van Wyk)

Francis Bacon - Studie vir 'n portret van Van Gogh, 1957

Die voyeur
Johan van Wyk

I've got nothing to say about the
human condition ‑ Francis Bacon

’n verskrikte Van Gogh
in die pad en die kwasstrepe
loop dwarsdeur hom
met sy hoed wat skaduwees maak
oor sy gesig verwilder geraam
tussen kaal bome en die hondsdoltande van sy skedel
knor

dit is ’n obsessie met die lewe
’n perverte spioenasie op die private
knor
in die visier
van die sleutelgat
’n ou hond in ’n hok
verwilder blootgestel
draf met sye skurend
teen die onsigbare draad

Wednesday, July 24, 2013

Johann de Lange - Fetish



Die voet in jou mond
kon geskilder gewees het
deur Caravaggio
of El Greco –
die voet van ’n heilige
of gekruisigde,
elke skrander toon
& sening lenig-
end, die vel
’n perkamentgeel.
Die voetbrug rus
in ’n harige oksel,
’n wynrooi tepel op-
geprik. Jou kop
is agteroor ge-
gooi in adorasie,
jou oë versluier
met ’n apokriewe begeerte,
litanie van ’n honger
wat soos skadu arm-
holte, voet & mond verteer.


(c) Johann de Lange, 2012/2013

Saturday, July 20, 2013

Joan Hambidge - Artikels rondom die werk van Johann de Lange

Joan Hambidge, 2013 (Foto: Jan Marais)

Op haar blog, Woorde wat weeg, skryf die digter, dosent & kritikus Joan Hambidge 'n reeks artikels rondom my werk, 'n soort work-in-progress. Die uiteindelike oogmerk is die publikasie van 'n studie oor my werk. Digters raak so gou & so maklik vergete, tensy hulle in die gedagte van lesers & studente gehou word, & deur die jare het Joan die gesprek rondom my werk lewendig gehou, & my werk aan nuwe generasies lesers & studente bekend gestel. Dit is 'n eer & 'n luukse wat bittermin digters te beurt val & ek is haar baie dank verskuldig vir haar onverdrote ywer, vir lewendige gesprekke, & 'n vriendskap wat oor dekades strek & een van die min bestendige dinge in my lewe is.

Hieronder is 'n lys van die artikels tot dusver, in geen spesifieke orde nie. Volg die skakels om die volledige artikels op haar blog te lees.

Johann de Lange


Die foto of skildery as interteks

Die Marilyn Monroe-figuur in die digkuns van Johann de Lange

Die gesprek met die vader(s): Die Orpheus-mite in die digkuns van Johann de Lange

Die prosa van Johann de Lange: Die versplintering van die “ek”

Vervreemding én nostalgie

Die resepsie van die digkuns en prosa van Johann de Lange: Polemieke en enkele onderhoude

Die digter as Lorelei: Die fenomeen Ingrid Jonker en haar tweede lewe in enkele verse van Johann de Lange

N.P. van Wyk Louw en die kanon (N.P. van Wyk Louw-gedenklesing, 2012)

Die makabere of grensoorskrydende – die verheerliking van die aaklige of sinistêre in die digkuns van Johann de Lange

Die man agter die foto

Nagsweet en die aanwesige / afwesige vader 

Seks as eucharistie

Wednesday, July 17, 2013

Jane Kenyon - Laat kom die nag

Jane Kenyon (1947 - 1995)


Laat die lig van laatmiddag
skyn deur skrefies van die skuur, op
beweeg teen die bale soos die son sak.

Laat die kriek met sy skraapwerk begin
soos ’n vrou wat haar naalde en wol
opneem. Laat kom die nag.

Laat dou versamel op die skoffel laat lê
in langs gras. Laat die sterre verskyn
en die maan haar silwer horing openbaar.

Laat die vos teruggaan na sy sandgat.
Laat die wind gaan lê. Laat die skuur
swart word binne. Laat kom die nag.

Na die bottel in die sloot, na die skepbak
in die hawer, na die lug in die long
laat kom die nag.

Laat dit kom, soos dit sal, en wees
nie bevrees. God laat ons nie
sonder troos, so laat kom nag.

Saturday, April 13, 2013

Jandy Nelson - Die lug is oraloor


Christina’s World deur Andrew Wyeth

smart is ’n huis
waar die stoele
vergeet het hoe om ons te dra
die spieëls hoe om ons te weerspieël
die mure hoe om ons te omvat

smart is ’n huis wat verdwyn
elke keer as iemand aan die deur klop
of die klokkie lui
’n huis wat wegdwarrel in die lug
met die geringste vlaag
wat sigself begrawe diep ondergronds
terwyl almal slaap

smart is ’n huis waar niemand jou kan beskerm nie
waar die jonger suster
ouer sal word as die oudste een
waar die deure
jou nie langer in-
of uitlaat nie

[Vertaal deur Johann de Lange]